Türkiye Ekonomisinde Yapısal Hatalar ve Toplumsal Bedeller

Murat Köprücü: Haydar Bey, sorunuzun içindeki "tekerrür" kavramı çok yerinde. Türkiye, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'ndan bugüne 1946, 1958, 1960, 1974, 1980, 1982, 1990, 1994, 2001, 2008-2012 ve 2018'den itibaren süregelen krizlerle sarsılmıştır. Her krizin kendine özgü tetikleyicileri vardır, ancak hepsinin altında yatan ortak bir hastalık tablosu mevcuttur: yapısal reformların tamamlanmaması, kurumsallaşmanın zayıflığı ve siyasi iktidarların kısa vadeli popülizmle uzun vadeli istikrarı sürekli feda etmesi. TESAM Strateji'nin çarpıcı tespitiyle, Türkiye'de "reform sürekliliği ve güvence mekanizmaları sağlanamadığı ölçüde maliyetler artmıştır". Her yeni iktidar, bir öncekinin yaptığını bozmuş, sistem sürekli sıfırlanmış, birikim sağlanamamıştır.
 
Haydar Sürgeç: Peki bu tekerrür eden krizlerin en temelinde yatan yapısal hataları sıralayabilir misiniz? Özellikle 1980 sonrası dönemde hangi stratejik yanlışlar bu kırılganlığı derinleştirdi?
 
Murat Köprücü: 1980, Türkiye ekonomisi için bir dönüm noktasıdır. 24 Ocak 1980 kararlarıyla içe dönük ve ithal ikameci büyüme stratejisinden, dışa dönük ve serbest piyasa mekanizmasına dayanan sanayileşme politikasına geçilmiştir. Bu stratejik dönüşüm, doğru bir tercihti ancak iki büyük hata ile hayata geçirildi. Birincisi, finansal serbestleşme (1989'da sermaye hareketlerinin tamamen serbest bırakılması) yapısal altyapı oluşturulmadan, kurumsal reformlar tamamlanmadan gerçekleştirildi. İkincisi ve belki de daha önemlisi, 1980 sonrası dönemde "reform sürecinin yavaşladığı, hatta belirli başlıklarda durakladığı, 1992-1993 yıllarından itibaren bazı yapısal reformların geri alındığı" görülmüştür. Bu, "reform yapıp geri alma" hastalığının ilk nüvesidir.
 
1994 krizi, bu kırılgan yapının ilk büyük patlamasıdır. Dönemin ekonomik yönetimi, yüksek kamu açıklarını düşük faizle finanse etme çabası içindeydi. Kamu borçlanma gereğinin GSYH'ye oranı 1989'da %5,3 iken 1993'te %11,9'a fırlamıştı. TL aşırı değerlenmiş, cari açık büyümüş, sıcak para girişi teşvik edilmişti. Derecelendirme kuruluşları Türkiye'nin notunu düşürdüğünde, güven ortamı çöktü, devalüasyon beklentileri dolarizasyonu tetikledi. Ocak-Nisan 1994 arasında dolar kuru 14.500 TL'den 39.933 TL'ye fırladı. Krizi tetikleyen mekanizma bugün yaşadıklarımızla çarpıcı benzerlikler gösteriyor: aşırı değerli TL, büyük cari açık, güven kaybı, sermaye kaçışı ve risk priminde patlama.
 
Haydar Sürgeç: 2001 krizi ise Cumhuriyet tarihinin en ağır ekonomik çöküşüydü. Bu krizden çıkarılan dersler neydi ve sonraki dönemde neden bu dersler unutuldu?
 
Murat Köprücü: 2001 krizi, Türkiye'ye acı ama hayati bir ders verdi. Krize hazır bir zeminde basit bir siyasi olay tetikleyici olmuş, ancak asıl yıkım finansal sistemin çürümüşlüğünden kaynaklanmıştı. Kriz sonrasında Türkiye, yeniden yapısal reform eksenine yöneldi. TESAM'ın tespitiyle, "acil ve kritik alanlarda belirgin adımlar atıldı; kamu maliyesi ve finansal mimaride toparlanma zemini üretildi". 2001-2008 arası dönem, "ekonomik parametrelerin olağanüstü olumlu bir seyir izlediği" bir dönemdi. Büyüme dinamikleri güçlendi, ekonomik istikrar algısı belirginleşti. Bu dönemde bankacılık sistemi güçlendirildi, kamu maliyesi disipline edildi, enflasyon tek haneli rakamlara indi. Reformların ekonomik sistem üzerindeki olumlu etkileri görünür hale gelmişti.
 
Peki bu dersler neden kalıcı olmadı? Çünkü reformların kalıcılığı için gerekli anayasal güvenceler oluşturulmadı. TESAM'ın vurguladığı gibi, "eğer anayasal düzenlemeler yapılmış olsaydı, sonrasında gelen hükümetlerin reformlardan geri dönmesi mümkün olmayacaktı". Türkiye'de "iktidarlar değiştikçe kanunlar da değişmekte; kanunlar değiştikçe yapısal reformlar yapılmakta, bozulmakta ve yeniden başa dönülmektedir." 2012 yılı itibarıyla ekonomi bir duraklama dönemine girdi, 2016-2017'de bu duraklama derinleşti ve ardından "ekonomide yeniden bir gerileme süreci yaşandı. Bunun temel nedeni, daha önce hayata geçirilen yapısal reformların bir kısmının değiştirilmesi ve eski uygulamalara geri dönülmesi oldu".
 
Haydar Sürgeç: Şimdi bu yapısal hataların toplumsal gruplar üzerindeki etkilerine gelelim. Enflasyon ve gelir dağılımındaki bozulma, toplumun hangi kesimlerini nasıl vuruyor?
 
Murat Köprücü: Enflasyon, hiçbir zaman "herkesi eşit" vuran bir olgu değildir. Bu, bir "sessiz soygun" mekanizmasıdır ve kurbanları her zaman aynıdır: dar gelirliler, emekliler, asgari ücretliler, gençler ve kadınlar. Güncel veriler, bu tabloyu acımasızca ortaya koyuyor. TÜFE %44,4, ÜFE %28,5 ve hizmet enflasyonu %65,7 seviyesinde seyrediyor. Hizmet sektöründe kira, lokanta-oteller ve ulaştırma gibi kategorilerdeki fiyat artışları, dar gelirli haneler için büyük bir mali yük yaratıyor.
 
Gelir dağılımı verileri ise bir toplumsal çöküşün bilançosudur. En düşük gelir grubu (ilk %20) toplam gelirden yalnızca %6,3'lük bir pay alırken, en yüksek gelir grubu (son %20) toplam gelirin %48,1'ine sahiptir. Daha çarpıcı bir ifadeyle, toplumun %60'ı (ilk üç gelir grubu) toplam gelirin yalnızca %31,3'ünü alırken, toplumun en zengin %20'lik dilimi tek başına %48,1'lik paya sahiptir. Bu, Cumhuriyet tarihinin en bozuk gelir dağılımı tablolarından biridir. Bu eşitsizlik, enflasyonla birleştiğinde, dar gelirlilerin temel ihtiyaçlarını karşılamasını neredeyse imkansız hale getiriyor. Gıda fiyatlarındaki artışlar, düşük gelir gruplarının bütçelerinin büyük bir kısmını bu kaleme ayırmasına yol açıyor, diğer ihtiyaçlarını ise neredeyse tamamen dışlıyor.
 
Haydar Sürgeç: Tarım sektöründe faaliyet gösteren KOBİ'ler ve küçük üreticiler de ayrı bir kırılgan grup. Onların yaşadığı sorunları ve çözüm yollarını nasıl değerlendiriyorsunuz?
 
Murat Köprücü: Tarım sektörü, hem ulusal ekonominin sürdürülebilirliği hem de gıda arz güvenliği açısından stratejik bir öneme sahiptir. Türkiye'de tarımsal üretimin önemli bir kısmı KOBİ niteliğindeki işletmeler tarafından gerçekleştirilmektedir. Ancak bu işletmeler, üretimden pazarlamaya kadar birçok aşamada çeşitli sorunlarla karşı karşıyadır. Finansal kısıtlar başta gelir: Krediye erişimde zorluklar, yetersiz devlet desteklerinden yararlanma oranı, döviz kurlarına bağlı girdi maliyetlerindeki artış, üreticilerin belini bükmektedir. Teknoloji ve dijitalleşme eksikliği de büyük bir sorundur. Akıllı tarım teknolojilerinin sınırlı kullanımı, veri temelli karar alma süreçlerine uyum sorunları, dijital pazarlama kanallarına erişim yetersizliği, üreticilerin rekabet gücünü düşürmektedir.
 
İklim değişikliği ve çevresel faktörler de cabası: Su kaynaklarının azalması, toprak verimliliğinin düşmesi, aşırı hava olaylarının üretimi olumsuz etkilemesi, üreticilerin gelecek planlamasını imkansız hale getiriyor. İşgücü ve eğitim sorunları da ayrı bir kriz alanıdır. Tarım işçilerinin yaş ortalamasının yükselmesi, genç nüfusun tarım sektöründen uzaklaşması, mesleki eğitim ve bilgiye erişimde yetersizlik, sektörün geleceğini tehdit ediyor. Pazarlama ve dağıtım zorlukları ise son halka: Aracıların baskın rolü nedeniyle üretici gelirlerinin düşmesi, iç ve dış pazarlarda markalaşma sorunları, lojistik ve soğuk zincir eksiklikleri, üreticilerin emeğinin karşılığını alamamasına yol açıyor.
 
Haydar Sürgeç: Peki tüm bu yapısal hatalar ve toplumsal bedeller karşısında, çözüm nedir? Hangi yöntemlerle, hangi sırayla bu tabloyu tersine çevirebiliriz?
 
Murat Köprücü: Çözüm, "yamalı bohça" yaklaşımını terk eden, bütüncül, kurumsal ve uzun vadeli bir reform programından geçiyor. TÜRKONFED'in "İkinci Yüzyıla Girerken Türkiye Ekonomisi" kitabında 10 farklı uzmanın ortak vardığı sonuç çok önemli: "Türkiye'nin mevcut durumu, eski politikaların bu yüzyıllık problemleri çözmeye uygun olmadığını gösteriyor". İşte çözümün temel taşları:
 
Birincisi ve olmazsa olmazı: Hukuk Reformu. TESAM'ın vurguladığı gibi, "yapısal reformlar içerisinde ilk önceliğin hukuk reformuna verilmesi gerekmektedir. Hukuki altyapı ve zemin oluşturulmadan hayata geçirilen her yapısal reform, ilerleyen dönemlerde iktidara gelen hükümetler tarafından siyasi gerekçelerle kolaylıkla geri alınabilmektedir". Ekonominin sağlıklı işlemesi için birinci ve temel şart hukuk güvenliğidir. Bir ülkede hukuk güvenliği, can güvenliği ve mal güvenliği mevcutsa ve hukuk sistemi etkin biçimde işliyorsa, o ülkeye yatırım, ticaret ve finansal kaynaklar yönelir. Reformların kalıcılığı için anayasal güvence mekanizmaları oluşturulmalı, temel ekonomik düzenlemeler siyasi iktidarların insafından çıkarılmalıdır.
 
İkincisi: Para Politikasında Bağımsızlık ve Güven. Merkez Bankası'nın sıkı para politikaları, enflasyonla mücadelede önemli etkiler yaratmıştır. Ancak faiz artışları, talep yönlü baskıları azaltmayı hedeflese de maliyet bazlı enflasyon karşısında yetersiz kalmaktadır. Hizmet sektöründeki fiyat yapışkanlığı, bu sektörün faiz politikalarına duyarlılığının sınırlı olduğunu göstermektedir. Sıkı para politikalarının etkili olabilmesi için maliye politikaları ve sektörel düzenlemelerle desteklenmesi gerekmektedir. Ayrıca Merkez Bankası'nın siyasi etkilerden arındırılmış, tam bağımsız bir kurum olarak yapılandırılması, piyasalarda güven tesisinin önkoşuludur.
 
Üçüncüsü: Mali Disiplin ve Kamu Harcamalarında Rasyonelleşme. Krizlerin arkasındaki en temel nedenlerden biri, kontrolsüz kamu harcamaları ve bütçe açıklarıdır. Seçim ekonomisi uygulamaları, popülist harcamalar, verimsiz kamu yatırımları terk edilmelidir. Kamu İktisadi Teşebbüslerinin finansmanı ve yönetimi şeffaflaştırılmalı, zarar eden KİT'ler yapılandırılmalı veya özelleştirilmelidir. Vergi reformu kaçınılmazdır. Temel tüketim ürünlerinde KDV oranları düşürülmeli, üst gelir gruplarına yönelik daha yüksek oranlı vergiler uygulanarak gelir dağılımında adalet sağlanmalıdır.
 
Dördüncüsü: Tarım ve Gıda Politikasında Radikal Dönüşüm. Tarım KOBİ'lerine özel düşük faizli kredi imkânları oluşturulmalı, sigorta sistemleri yaygınlaştırılmalı, devlet destekleri daha şeffaf ve erişilebilir hale getirilmelidir. Akıllı sulama, drone teknolojisi ve sensör tabanlı izleme sistemleri teşvik edilmeli, tarımsal veri tabanları ve dijital kooperatif modelleri geliştirilmelidir. Su tasarrufu sağlayan üretim teknikleri desteklenmeli, organik ve iyi tarım uygulamaları yaygınlaştırılmalıdır. Tarımda genç girişimciliği destekleyen programlar oluşturulmalı, mesleki eğitim merkezleri ile çiftçilere teknoloji ve modern üretim yöntemleri öğretilmelidir. Üretici birlikleri ve kooperatifler güçlendirilmeli, tarım ürünlerinde markalaşma ve coğrafi işaret uygulamaları yaygınlaştırılmalıdır.
 
Beşincisi: Sosyal Koruma Ağlarının Güçlendirilmesi. Düşük gelir gruplarına yönelik kira ve gıda destekleri artırılmalı, elektrik, doğalgaz ve ulaşım gibi temel ihtiyaçlar için sübvansiyon sağlanmalıdır. Sosyal konut projeleri hızlandırılmalı, kira artışlarını kontrol altına almak için yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Emekli maaşları, asgari ücret ve sosyal yardımlar, enflasyon karşısında reel değerini koruyacak şekilde düzenli olarak güncellenmelidir. Bu yardımların "lütuf" değil, "hak" olduğu bilinciyle, sistemli ve şeffaf bir yapıda sunulması sağlanmalıdır.
 
Altıncısı: Sanayi Politikasında Dönüşüm. Yaratıcı yıkımlar döneminde üretici dokunun güçlendirilmesi için mikroekonomik temellerdeki heterojen yapının dikkate alınması gerekmektedir. AR-GE ve inovasyon destekleri artırılmalı, yüksek teknoloji üretimine geçiş hızlandırılmalıdır. Savunma sanayiinde olduğu gibi, diğer sektörlerde de teknoloji üreten, katma değeri yüksek bir üretim yapısına geçiş teşvik edilmelidir. KOBİ'lerin finansmana erişimi kolaylaştırılmalı, ihracat pazarlarında rekabet güçleri artırılmalıdır.
 
Yedincisi: Bölgesel Eşitsizliklerle Mücadele. Cumhuriyet öncesi döneme uzanan ve bir asırdır çözülemeyen bölgesel eşitsizlikler, Türkiye'nin en kadim sorunlarından biridir. Bu eşitsizliğin giderilmesi için büyüme politikaları kadar kalkınma politikaları da önemsenmeli, Doğu ve Güneydoğu Anadolu başta olmak üzere az gelişmiş bölgelere yönelik özel teşvik mekanizmaları oluşturulmalı, altyapı yatırımları hızlandırılmalıdır.
 
Haydar Sürgeç: Peki tüm bu reformları hayata geçirecek siyasi irade nasıl oluşacak? Toplum olarak bu dönüşümü nasıl sahipleneceğiz?
 
Murat Köprücü: Haydar Bey, işte en kritik soru bu. Reformların önündeki en büyük engel, siyasi iradenin kısa vadeli popülizmle uzun vadeli istikrar arasında sürekli popülizmi tercih etmesidir. Çözüm, toplumun her kesiminin bu reformları sahiplenmesi, bu reformları "lütuf" değil "hak" olarak görmesi ve bunun için siyasi iradeyi zorlamasıdır. TÜRKONFED'in kitabında vurgulandığı gibi, Türkiye'nin ikinci yüzyılına "yüzyıllık problemlerini bagajında taşıyarak" girdiği bir gerçektir. Fiyat istikrarı, adaletli gelir dağılımı, yeterli yurt içi tasarruf, verimli üretim yapısı gibi alanlardaki yapısal sorunlar, farklı küresel konjonktürlere, farklı yönetişim sistemlerine, farklı iktidarlara ve farklı teknik kadrolara rağmen çözülemeden hep bir sonraki döneme devredildi. Bu, eski politikaların bu yüzyıllık problemleri çözmeye uygun olmadığını gösteriyor.
 
Bizim yapmamız gereken, bu politikaları değiştirmek için toplumsal bir mutabakat oluşturmak, reformların kalıcılığını anayasal güvence altına almak, siyasi iktidarların bu reformlardan geri dönmesini imkansız kılmaktır. Unutmayalım, ekonomik istikrar, siyasi istikrardan ayrı düşünülemez. Ancak siyasi istikrar, tek parti iktidarının devamlılığı değil, kurumların bağımsızlığı, hukukun üstünlüğü ve reformların sürekliliği ile sağlanır. 2001 sonrası dönemde reformların yarattığı istikrar, 2012'den itibaren bu reformlardan geri dönüldükçe nasıl çözüldüyse, bugün de benzer bir dönüşüm ancak reform sürekliliği ile mümkündür.
 
Sonuç olarak, Türkiye'nin ekonomik sorunları, tesadüfi krizler değil, yapısal hataların ve kurumsal zayıflıkların birikimli sonuçlarıdır. Bu hataların bedelini en ağır şekilde dar gelirliler, emekliler, asgari ücretliler, gençler ve küçük üreticiler ödemektedir. Çıkış yolu, hukuk güvenliğinden başlayarak, para politikasında bağımsızlık, mali disiplin, tarımda dönüşüm, sosyal koruma ağlarının güçlendirilmesi, sanayide yapısal dönüşüm ve bölgesel eşitsizliklerle mücadeleyi kapsayan bütüncül bir reform programından geçmektedir. Bu programın hayata geçirilmesi, siyasi iradenin yanı sıra toplumsal mutabakatı ve kurumsal güvenceleri gerektirmektedir. Aksi takdirde, her yeni krizde aynı senaryoyu, aynı bedelleri, aynı kırılgan grupları konuşmaya devam edeceğiz.
 
Haydar Sürgeç: Sayın Köprücü, Bu kapsamlı analiz ve çözüm önerileri için teşekkür ederiz.
 
Murat Köprücü: Ben teşekkür ederim. Unutmayalım, bir ülkenin geleceği, en kırılgan vatandaşına nasıl baktığıyla ölçülür. Bugün dar gelirlinin, emeklinin, çiftçinin, gencin yaşadığı sıkıntılar, yarın hepimizin yaşayacağı bir toplumsal çöküşün habercisidir. Bu çöküşü durdurmak, hepimizin ortak sorumluluğudur.